Alkaevli Boyu ve Kara Evliler

 

Alka Evli (Alka Bölük) Boyu’nun Adına Dair

Boyun adı Kaşgarlı’da Alka Bölük, Reşideddin’de Alkavlı Avul, Yazıcıoğlu’nda Alka Evli, Ebülgazi’de Alka İvli şeklindedir.

Adın ikinci sözcüğü “bölük, avul, evli” açıktır. Avıl, Türkiye Türkçesinde “ağıl”dır ve çoğu Türk lehçesinde “köy” anlamına gelir.

Alka sözü, övmek manasındaki alka- fiilinden türemiş olabilir. Anlamı “övülmüş olan” şeklinde düşünülebilir.

Tarihleri ve Anadolu’daki Varlıkları

Görüldüğü gibi, Kaşgarlı Mahmut’ta Alka-Bölük, Reşiduddin’de Alkaravlı şeklinde yazılan bu Oğuz boyuna mensup bir oymağa veya bir yer adına hiç bir yerde rastgelinememiştir. Bunun sebebi nedir? Bu hususta kesin bir şey söylemek mümkün olmuyor. Bugün Türkiye’de Zonguldak’la Safranbolu kazasına bağlı Halka-Evli köyü ile yine aynı ülkede görülen Halka Avlu hattâ Halkalu şeklindeki yer adlarının bu boyla ilgili olup olmadığı üzerinde kesin bir şey söylenemiyor.

 

Kara Evli Adının Kökeni

Boyun adı Kaşgarlı’da Kara Bölük, Reşideddin’de Kara Avul, Yazıcıoğlu’nda Kara Evlü, Ebülgazi’de Kara İvli şeklindedir.

Reşideddin’in “kara yolda ve iyi giderdi” anlamını verdiği isme, Yazıcıoğlu “evleri kara”, Ebülgazi “her kayda oltırsa xargah birlen olturguçı” anlamını vermiştir. Faruk Sümer, Reşideddin’deki anlamı “kara otağlı” olarak belirtmiştir.

Kara Evli Boyu Hakkında Bilgiler

Bu boya ait Türkiye’de Selçuklular ve Osmanlılar devrinde mühim bir oymağa rastgelinmediği gibi, Suriye, Irak ve İran’da da bu adda bir teşekkül görülemiyor.

Yalnız Harezm Türkmenleri arasında XVI. ve XVII. yüzyıllarda Kara-Evli adlı bir oymağın mevcudiyetini biliyoruz ki, bundan aşağıda ayrıca bahsedilecektir.

 

Daha önce söylendiği gibi, Dulkadırlı eline mensup olan büyük Ağça-Koyunlu boyunu meydana getiren belli başlı obalardan biri de Musa-Hacılu (bazan bunun kısalmış şekli ile: Musacalu) idi. Musa-Hacılu’nun Yeni-İl’de yaşayan kolu XVI. yüzyılın ikinci yarısında birtakım kollara ayrılmış olup, bu kollar defterlerde mahalle (obanın yurdu) kelimesi ile gösteriliyor.

İşte bu mahallelerden birinin de Kara-Evlu olduğu görülüyor (86 vergi nüfuslu). Defterlerde mahalle, oymağın veya obanın kolları anlamında da kullanıldığı için, buradaki Kara-Evlu’nın Musa-Hacılu kolunun oturduğu yerin değil, doğrudan doğruya kendi adı olması muhtemeldir.

Nitekim mahalle kelimesi ile zikredilen adlar incelendiğinde bunların yer adları olmadığı görülüyor. Bununla beraber bu Kara-Evlu obasının Kara-Evlu boyu ile ilgili olduğu kesin bir şekilde ileri sürülemez. Çünkü Kara-Evlu kelimesi, bu addaki boy ile münasebeti olmayan herhangi bir oymağa her zaman ve her yerde verilebilecek isimlerden biridir. Nitekim Hazar-Ötesi Türkmenleri arasındaki Kara-Evlu oymağı için de aynı ihtimal mümkün olduğu gibi, zamanımızda İçel’de yaşayan Kara-Evli oymaklarının da adlarını sonradan aldıkları anlaşılıyor.

XVI. yüzyılda Türkiye’de Kara-Evlu şeklinde bazı yer adları görülmekte ise de bunların sayısı sekizi geçmemektedir.

Bunlar da Bolu sancağında, Tokat ve Kastamonu bölgesinde bulunmakta idi.

Türkiye’de Meskûn yerler kılavuzu’na göre, biri Kara-Evliler olmak üzere Türkiye’de 10 Kara-Evli adlı köy bulunmaktadır.

Bu yer adlarından çoğunun bu boyla ilgili olduğundan şüphe edilmez.

 

Kara Evlilerin Kökeni

Ebu’l Gazi’nin bahsettiği Kara-Evliler’e gelince, bunlar Amu-Sıtyu'nun (Ceyhun) kıyısında ve Acı-Deniz’in (Hazar) yakınında oturmakta idiler. Yine aynı müellife göre, bu Kara-Evliler K aşğa-Ç u ra adlı birinden türemişlerdir. Kaşğa -Ç u ra ’ya gelince, yine orada onun dışarıdan getirilmiş bir kölenin oğullarından olduğu söyleniyor. Bu rivayet doğru ise bu teşekkülün aynı addaki Oğuz boyundan gelmediğine hükmetmek lâzımdır.

 

Zamanımızda yarı göçebe hayatlarına veda etmek üzere bulunan Toros dağlarındaki Yörükler arasında da Kara-Evli adında birkaç küçük oymak görülmektedir. Fakat bu oymakların taşıdıkları adı daha sonra aldıkları anlaşılıyor.